DIALOOG
IN GESPREK MET NIET-MOSLIMS
Waar het mij om gaat is dat in landen met een moslimmmeerderheid geen democratische rechtsstaat als de onze van de grond is gekomen. Ik schrijf dat toe aan de dominantie van de patriarchale koraninterpretatie. Zodra die eenmaal in de politiek een dominante plaats heeft gekregen - aanvankelijk met steun van de moslimmmeerderheid en met steun en zelfs op initiatief van de schriftgeleerden - dan kom je er niet meer van af. Ik hoor schriftgeleerden zich ook niet tegen die regimes uitspreken. Slechts een enkeling doet dat, met de bekende gevolgen. De straffen die u noemt horen bij de eeuwenlange dominante patriarchale koraninterpretatie; in de bestaande sharia zijn die interpretaties als wetgeving uitgekristalliseerd.
Er zijn maar enkele landen waar lijfstraffen op basis van de sjaria worden toegepast: Iran, Saoedi Arabië, Nigeria en in beperkte mate ook Maleisië. Het kan zijn dat ik nog een of enkele landen vergeet, maar het zijn er echt niet veel. In Iran is de wetgeving gedurende de laatste tien jaar al een struk milder geworden, wat niet wegneemt dat er vooral op het platte land nog barbaarse situaties bestaan. Daar wordt inderdaad te weinig aan gedaan. Maar alle overige landen, democratie of dictatuur, hebben hun wetgeving naar westers model vormgegeven. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat die ook volgens westerse maatstaven wordt uitegvoerd, maar dat is een heel andere discussie.
U verwacht teveel ineens. U zou tevreden moeten zijn met kleine stapjes. In Iran is door Khomeini de huwbare leeftijd voor meisjes teruggebracht naar negen jaar omdat de Profeet met een negenjarige getrouwd zou zijn. (De overleveringen daarover zijn niet helemaal duidelijk). De Iraanse vrouwenbeweging heeft het gedaan gekregen dat die leeftijd inmiddels alweer op 14 ligt (met een tussenstap van 12) en beijvert zich nu voor verdere ophoging naar 16! Van 9 naar 16 ineens zou politieke chaos betekenen, maar met geduld wordt veel bereikt. In Saoedi-Arabië zie je een opkomende vrouwenbeweging. Ineens maakt een parlementslid zich sterk voor het recht van vrouwen om zelf auto te mogen rijden. De theologische raad heeft verklaard dat een verbod op autorijden voor vrouwen niet op islamitische leerstellingen is gebaseerd. Het parlement heeft nog niet over deze ideeën willen discussiëren, maar er zijn dus ineens openingen. Dat moet toch hoop geven?
Ik denk dat patriarchale koraninterpretatie weinig te maken heeft met het ontbreken van democratie in het Midden Oosten. De meeste islamitische landen zijn ex-kolonieën. Noemt u mij eens een niet-islamitische ex-kolonie waar een voorbeeldige democratie functioneert. Kijkt u naar Zuid-Amerika, (patriarchaal) katholiek. De ene dictator wordt door de andere opgevolgd, vaak met bloedige opstanden. Wat moet ik denken van voormalige Franse koloniën in Azië? Indonesië is weliswaar overwegend islamitisch, maar kent een niet-islamitische staatsvorm waaronder alle (5) religies gelijk zijn. Toch functioneert ook daar de democratie nog maar zeer gebrekkig, na dertig jaar Soeharto. Zelfs het hindoeistische India, dat redelijk democratisch is, kent etnisch en religieus geweld. En over niet-islamitisch Afrika wil ik het niet hebben. Conclusie: islam heeft niets met gebrek aan democratie te maken.
Wat bedoelt u met 'vooralsnog'? [Ik schreef dat ik "vooralsnog" blij ben in Nederland te wonen.] Er zijn extreem-rechtse tendensen. Ik denk dat wanneer we er in Nederland in slagen de patriarchale koraninterpretatie een halt toe te roepen via imams en moskeeen er een heleboel gewonnen is. Ik persoonlijk maak me zorgen om de situatie als in Nederland een moslimmeerderheid is - binnen 100 á 200 jaar zeggen enkele voorspellingen: naar wie zal die meerderheid luisteren als er een twistappel ligt, naar de traditionale schriftgeleerden of naar moderne schriftgeleerden en u en andere individuele moderne moslims? Kunt u me garanderen dat Nederland dan nog steeds een democratische rechtsstaat is met vrije verkiezingen en gelijke rechten voor elke burger?
Ik vind het toenemend extreem-rechtse gedachtegoed, ook binnen de regering, zorgwekkend. Ahmed Aboutaleb heeft zijn zorg uitgesproken over de tendens dat ook 'gematigde' Marokkaanse moslims erover denken terug te gaan vanwege het anti-islamitische klimaat hier. Nederland slaat een slecht figuur in Europa met een groot aantal, deels ernstige incidenten (200 na "11 september" en ruim 150 na "Van Gogh" las ik vandaag in de krant). Gelukkig worden die incidenten nog veroordeeld door politici en worden er nog daders bestraft. Maar aangifte doen van discriminatie valt soms niet mee. Racisme blijkt ook bij de politie een hardnekkig probleem. Onder allochtone agenten is een groot verloop.
U gelooft die voorspellingen? Die zijn gebaseerd op een toename van partners uit de landen van herkomst en een onverminderd hoog kindertal. De praktijk laat zien dat minder jongeren een partner uit het buitenland haalt en dat het kindertal bij de tweede generatie gewoon op twee kinderen per gezin ligt, net als bij autochtonen. Die voorspellingen zijn pure bangmakerij. Er is een enorme individualisering gaande onder moslimjongeren. Die komen niet voor niets steeds minder in de moskee! De orthodoxe, Arabisch of Turks sprekende imaam heeft hen niets meer te bieden. Zij gaan hun eigen weg. Wel is er een groeiend aantal Nederlandse bekeerlingen. Dertien per week las ik vandaag op Anja Meulenbelts forum. Zouden dat allemaal fundamentalisten worden?
Is het een suggestie niet meer 'de islam' of 'islam' te gebruiken, maar van "richtingen binnen de islam" te spreken? Zodra je een van die [progressieve] geloofsopvattingen gaat bespreken, vind ik dat je verplicht bent erbij te zeggen hoe die opvatting heet of minstens dat het een opvatting is als vele andere.
Ik ben zo vrij van 'de islam' te blijven spreken. We hebben het tenslotte ook over 'het' christendom. Iedereen in de westerse wereld weet dat 'het christendom' een verzamelterm voor een heel veld aan geloofsopvattingen is. Die associatie zou men ook bij de term 'de islam' moeten hebben. Dat is een leerproces.
U wilt namen horen van progressieve stromingen. Het probleem is dat die meestal geen naam hebben, zoals bij het (!) protestantisme het geval is. Onder moslims ligt dat heel anders dan wij in Nederland gewend zijn. Moslims denken veel minder in hokjes, maar meer in het belang van de gemeenschap. Jezelf afscheiden is een uiterste middel dat zoveel mogelijk vermeden wordt. De islam is een sociale religie, net als de Arabische samenleving een sociale samenleving is. Ik bedoel hier natuurlijk niet ons begrip sociale zekerheid, maar de notie dat het belang van de groep boven het belang van het individu gaat. Iemand met afwijkende opvattingen wordt getolereerd binnen de gemeenschap (en zal zelf ook zo lang mogelijk binnen die gemeenschap proberen te blijven) totdat de gemeenschap vindt dat hij een gevaar voor de sociale orde is.
Binnen mijn moskee bestaan ook conservatieve en progressieve groepen. Soms bijt dat elkaar, maar vaker gaat het wonderwel goed. Een klein voorbeeld: er is in de hele moslimwereld verschil van mening over het aantal extra gebeden tijdens ramadan. De ene groep zegt acht, de andere twintig. Daar kan flink ruzie over gemaakt worden. Het ene jaar is het bij ons zo opgelost dat we samen begonnen, dat de groep die voor acht ging er na acht mee ophield en dat de andere groep (na een korte onderbreking om de anderen gelegenheid te geven hun gebeden op passende wijze af te sluiten) doorging tot twintig. Zo was iedereen tevreden. Het volgende jaar is besloten in de moskee alleen acht gebeden te verrichten en wie meer wilde doet dat thuis. Onder protestanten zou dit tot een schisma hebben geleid.
Terzijde, X is bij mijn weten geen Soenniet maar een Soefi.
Hoewel soefi's zich soms wat minder streng aan de vijf zuilen houden, onttrekken ze zich niet aan de samenleving. Ze functioneren binnen de bestaande kaders. Soenniet is ieder die zich geen Sji'iet noemt. Zelfs de Ahmadiyyabeweging is soennitisch. X is een soennitisch soefi en volgt de Hanafitische rechtsschool. Er zijn ook Sji'ietische soefi's.
Een ander voorbeeld:
Ik ben het wel met u eens dat er in een aantal islamitische landen nog het een en ander te verbeteren valt, echter niet alleen voor christenen, maar ook voor 'dissidente' islamitische stromingen. Of discriminatie van christenen inherent aan de islam is betwijfel ik.
U zult toch wel weten dat in een islamitische staat volgens de shari`a een christen hoogstens een discriminerende tweederangs dhimmi-status kan worden toebedeeld. Dat moslims in veel gevallen ook onverdraagzaam zijn naar elkaar toe, daar schieten christenen weinig mee op. Het is bijvoorbeeld een schrale troost voor christenen, die zelfs in Turkije (dat bij de EU wil horen) alle mogelijke tegenwerking ondervinden bij kerkbouw, dat moslimvrouwen niet overal waar ze willen met hoofddoek mogen verschijnen. Of dat Marokkaanse christenen in Marokko niet als christen voor de dag kunnen komen omdat de regering ook fundamentalische moslims aanpakt.
Ik ben het niet met u eens dat er in de huidige islamitische wereld een belangrijk verschil is tussen de positie van christenen (en joden) en die van andersdenkende moslims. In diverse landen wordt beide groepen op onrechtmatige gronden het leven zuur gemaakt. Ik zou zelfs willen aanvoeren dat christenen het in een land als Saudi-Arabië beter (wat heet) hebben dan bijvoorbeeld soefi's. Christenen mogen dan geen kerken bouwen en openbare gebedsbijeenkomsten houden, hun bestaan wordt tenminste erkend, terwijl het behoren tot een soefigenootschap er strafbaar is. Dat een Arabische christen daar weinig aan heeft ben ik wel met u eens.
Ik vind het überhaupt onbegrijpelijk dat christenen in die landen geen kerken mogen bouwen. In het verleden (bijv. in Jeruzalem) is zelfs sprake geweest van een verbod op het herstel van kerkgebouwen. In de Koran staat toch diverse malen aangegeven dat synagogen en kerken gerespecteerd en zelfs beschermd moeten worden. Ook wordt moslims opgedragen het kerkasiel te respecteren. Daaruit en uit het feit dat zowel christenen als andersdenkende moslims worden onderdrukt kan een verstandig mens toch alleen maar concluderen dat dit niet aan de leer te wijten is, maar uit het eigenzinnige gedrag van bepaalde machthebbers.
Dat christenen (en joden) in een islamitische samenleving slechts een tweederangs burgerschap zou toekomen berust wat mij betreft op een fabeltje. Uit de geschiedenis zijn gevallen bekend van joden die ministersposten bekleedden. De dhimmistatus betreft in feite slechts uitsluiting van deelname aan militaire operaties in de vroege moslimgemeenschap (men kende toen geen leger; iedereen was in tijden van oorlog in principe oproepbaar) en van bepaalde bestuurlijke functies, maar dat hoeft niet meteen op tweederangs burgerschap te duiden. Het idee erachter is natuurlijk dat leden van een (geloofs)gemeenschap die zich niet loyaal tegenover de (islamitische) machthebber opstelde (wat in Medina het geval was) geen vertrouwelijke functies moesten vervullen. Dat zou het paard van Troje binnenhalen zijn. Europese joden zijn lange tijd slechter af geweest met verboden op grondeigendom en om bepaalde beroepen uit te oefenen, terwijl ze vaak ook het recht ontzegd werdt om te wonen waar ze zelf zouden willen. Maar ik zou niet weten waarom niet-moslims in een moderne samenleving geen loyale burgers zouden kunnen zijn. Tenslotte worden joden en moslims in westerse landen momenteel over het algemeen ook als loyale burgers beschouwd. In een islamitisch land als Indonesië levert dit in de regel geen problemen op.
Aan de sjaria wordt door Jan en alleman zonder nadere kennis van zaken van alles wat mooi en lelijk is toegeschreven (vooral het laatste). Dat de sjaria een absolute, door God gegeven onveranderlijke wet zou zijn wordt door moderne islamitische geleerden al ruim een eeuw lang aangevochten en is ook gedurende de gehele moslimgeschiedenis door diverse geleerden ontkend. De Indiase (Pakistaanse) geleerde Muhammad Iqbal (1873-1938) wees er bijvoorbeeld op dat niemand de absolute, onfeilbare autoriteit op interpretatie van de Koran en de Soenna toekomt, maar dat de inhoud ervan door de opvattingen van de meerderheid van een naar tijd en plaats begrensde gemeenschap en kenners van islamitische theologie en jurisprudentie wordt vastgesteld. Momenteel is Tariq Ramadan een groot pleitbezorger van die gedachte. Dergelijke opvattingen zijn in een deel van de islamitische wereld inderdaad nog ongehoord en worden vooral door islamitische geleerden in het westen vrijelijk bediscussieerd, maar ik ben ervan overtuigd dat zij langzaam maar zeker terrein zullen winnen. Bovendien is er niet één land waar de sjaria onverkort van kracht is, zelfs niet Saudi-Arabië of Iran.
Ik weet niet op welke christenen u het oog hebt, wanneer u de manier van evangelisatie bekritiseert. Het kan op zich ook zijn dat moslims sowieso geen hulp van christenen willen, gewoon omdat ze christen zijn. {Dit ging over de skepsis bij door christelijke organisaties geboden hulp na de tsunami in Aceh.] Misschien is het angst van de leiders die niet willen dat de gewone man (of vrouw) met het evangelie van Jezus Christus wordt geconfronteerd. U hebt toch ook wel gelezen van de gedwongen islamisering (tot en met besnijdenis van christelijke vrouwen en meisjes) op Ambon?
Om welke groepen of organisaties het in Aceh precies ging weet ik ook niet. Het is jammer dat geruchten als die waar ik op doelde [christenen die moslimkinderen naar bijbelse verhalen laten luisteren onder het mom van een kinderfeestje, geruchten over kinderen die op een Amerikaans marineschip werden vastgehouden zonder dat de autoriteiten opheldering konden geven, een Nederlandse arts die in een katholiek ziekenhuis operaties verrichtte omdat dat beter was uitgerust dan een islamitisch ziekenhuis merkte wantrouwen bij islamitische patiënten] zelden nader worden onderzocht en dat de uitkomst van zo'n onderzoek meestal de pers niet haalt. Juist daardoor werken ze vooroordeelbevestigend. Ik denk niet dat uitgehongerde mensen in Aceh hulp zouden weigeren alleen omdat die van christenen afkomstig zou zijn. Ook is er – voor zover mij bekend – om die reden geen hulp door de overheid geweigerd. Sterker nog: de meeste hulp werd (zoals gebruikelijk) door christelijke organisaties geboden. Islamitische hulpverlening staat (helaas) nog in de kinderschoenen. Er zullen altijd wel individuen en groepen zijn die met onzuivere intenties te werk gaan, of we het nu over christenen of moslims hebben. Dat soort mensen houdt zich denk ik niet aan essentiële gedragsregels van hun respectieve religies. Als je hulp wilt bieden doe je dat wat mij betreft uit menslievendheid en niet vanuit de gedachte daarmee zieltjes te winnen.
“Da`wa” behoort bij de islam. Evangelisatie bij het christelijk geloof. Je kunt een moslim niet serieus nemen wanneer hij of zij een ander niet graag wil laten delen in zijn overtuiging. Een christen die zijn “enige troost in leven en sterven” voor zichzelf houdt, evenmin. Ieder moet er alleen op toezien dat de uitnodiging op een respectvolle wijze gebeurt en niemand zich onder dwang bekeert.
Ik geloof direct dat, ook in Nederland, sommige christenen met een “dubbele agenda” werken. Daartegen waarschuw ik soms. Evengoed zijn er moslims zijn die, onder het mom van dialoog, proberen christenen over te halen tot het geloof dat Mohammed een grotere profeet is dan onze Here Jezus Christus. Verder, om maar wat te noemen, vanuit Afrika bereiken mij authentieke berichten dat moslims arme mensen banen aanbieden om hen zo tot de islam te bekeren. Een Nederlander in het Midden-Oosten kreeg onlangs duizenden dollars aangeboden, wanneer hij de shahaada wilde opzeggen. En dat in een land waar een moslim die christen wordt, onherroepelijk de doodstraf krijgt!
Het begrip da'wah houdt toch iets anders in dan evangelisatie. In de zeven/acht jaar dat ik moslim ben, ben ik het nooit anders tegengekomen dan als een plicht tot het verstrekken van informatie. Ook het uitnodigen tot de islam kan ertoe behoren, maar op moslims rust geen plicht om hun leer te verkondigen en te verspreiden, zoals christenen dat op basis van bepaalde Bijbelteksten ervaren. Maar de ander moet verder volstrekt vrij gelaten worden in zijn/haar aanvaarden of afwijzen van de islam. Natuurlijk wordt in zg. dialoogdiscussies getracht de ander ervan te overtuigen dat de islam beter is. Het zou vreemd zijn om van een gelovige te verwachten de eigen keuze niet beter te vinden dan die van de ander. Toch staan er passages in de Koran die erop duiden dat God de daden van zowel moslims als joden en christenen in gelijke mate zal aanvaarden. Verder mag het op zijn minst opmerkelijk genoemd worden dat de veroveringen door islamitische heersers over het algemeen niet met grootschalige bekeringen gepaard gingen. In het christendom was dat toch eerder norm dan uitzondering. Redding van de heidenen was vaak juist een van de argumenten om kolonisatie mee te rechtvaardigen.
De verhalen over gedwongen bekeringen en besnijdenissen op Ambon ken ik natuurlijk ook. Het betrof hier opvattingen van lokale extremisten die een politiek explosieve situatie misbruikten. Dat zijn wat mij betreft volstrekt verwerpelijke praktijken die op geen enkele wijze op basis van de Koran zijn goed te praten. Bekering onder dwang bestaat eenvoudigweg niet in de islam. Alleen de Sjafiïtische rechtsschool staat besnijdenis van vrouwen toe (zonder het als een verplichting te zien). Alle andere soennitische rechtsscholen keuren vrouwenbesnijdenis af. Het werkt denk ik contraproductief om elkaar in discussies met dit soort voorbeelden te bestoken, omdat ze nu eenmaal niet de norm zijn. We moeten ervoor waken om het eigen ideaal in te zetten tegenover de dagelijkse praktijk van de ander, waarin meer factoren dan alleen theologische voorschriften, waaronder menselijke zwakheden, een rol spelen.